Năm 2020 đã đánh dấu một cột mốc đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển (R&D)
Lần đầu tiên kể từ khi có thống kê, chỉ một công ty như Amazon đã chi nhiều tiền cho R&D hơn cả một quốc gia như Đức.
Đức, cái nôi của đại học nghiên cứu hiện đại, quê hương của các tổ chức khoa học danh tiếng như Hiệp hội Max Planck, đồng thời là nước chi tiêu công cho R&D nhiều nhất châu Âu, nay đã bị đế chế giao hàng và dịch vụ web của Jeff Bezos “vượt mặt”.
Đây không phải là hiện tượng cá biệt. Năm trước đó, chi tiêu R&D của Amazon cũng như Alphabet (công ty mẹ của Google) đều đã vượt ngân sách R&D công của Vương quốc Anh. Trước nữa, Pháp cũng bị Alphabet vượt qua. Ngân sách R&D của Ý và Tây Ban Nha đã bị các “ông lớn” công nghệ Mỹ vượt từ ít nhất một thập kỷ nay. Những con số này phần lớn còn chưa tính đến làn sóng chi tiêu khổng lồ cho các trung tâm dữ liệu phục vụ mô hình ngôn ngữ lớn.
Amazon hiện chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển nhiều hơn chính phủ Đức.
Sự áp đảo của R&D doanh nghiệp Mỹ phần nào phản ánh lợi nhuận khổng lồ mà các công ty như Alphabet và Amazon thu được trong hai thập kỷ số hóa mạnh mẽ – và theo các nhà phê bình, là cả xu hướng độc quyền hóa.
Nhưng đây cũng là biểu hiện của một xu hướng lớn hơn. Trong 40 năm qua, ở các nước giàu, R&D ngày càng hút tài trợ tư nhân thay vì tài trợ công. Trong khi đó, đầu tư của nhà nước đang giữ nguyên, thậm chí ở Mỹ còn giảm, và chính quyền hiện tại còn muốn cắt thêm tới 35%.
Cho đến gần đây, các nhà hoạch định chính sách ở các quốc gia này vẫn hầu như tỏ ra thờ ơ với sự chuyển dịch đầu tư R&D. Họ thường cho rằng không quan trọng ai tài trợ R&D, miễn là tổng chi tăng lên, và nhiều người còn hoan nghênh sự gia tăng chi tiêu của doanh nghiệp. Chẳng hạn, Liên minh châu Âu, Đức và Hà Lan đều đặt mục tiêu tổng chi R&D mà không phân biệt nguồn tiền đến từ đâu.
Tuy nhiên, một thế hệ nhà kinh tế mới cho rằng họ đã có bằng chứng thực nghiệm đầu tiên cho thấy việc phụ thuộc vào R&D tư nhân có thể là một sai lầm mang tính lịch sử.
So sánh lợi ích của R&D công và tư
Các nhà kinh tế từ lâu đã nhất trí rằng R&D cần sự hỗ trợ của chính phủ. Quan điểm này ít nhất đã có từ năm 1875, khi chính khách Anh Lord Derby nói trước một ủy ban quốc hội rằng khoa học cần được nhà nước hỗ trợ vì kết quả nghiên cứu “không mang lại lợi ích tài chính trực tiếp cho người thực hiện”. Lấy một ví dụ vui, sẽ chẳng có lý do kinh doanh nào để thuê Albert Einstein vì bạn không thể đăng ký bằng sáng chế cho thuyết tương đối tổng quát của nhà bác học vĩ đại này.
